Tugarure umuco karande
Alexandre Kimenyi

Umuco wacu umaze kuzana ico, bikaba ari ngombwa ko iryo co rimeswa rikawuvamo. Simvuga ko tugomba kugarura umuco wose karande. Ibyo ntibishoboka. Umuco mwiza ni ugendana n'ibihe abantu bagezemo. Uko ibintu bihinduka mu bidukikije, mu butegetsi cyangwa ibyo tugenderaho ni nako umuco uhinduka. Kubera ko uhura n'indi mico y'ibihugu bidukikije cyangwa mu mahanga ya kure hari ibyo utiramo rimwe na rimwe usanga bifite akamaro. Muri uku gutira rero, umuco mwiza ni ujonjora cyangwa uyungurura,ugahitamo ibyiza bikwiranye n'ibyacu, ibibi ukabishyira mu rindi shingwe ugata mu gisimu. Muri iyi nyandiko, ndasobanura umuco icyo ari cyo, ingingo ziwuremye, hanyuma nerekane bimwe mu muco wacu byahindutse n'icyabiteye hanyuma ndangize nsobanura impamvu umuco gakondo tugomba kuwubahiriza.

I. Umuco Umuco ni indangamuntu abantu basangiye isano bahuriyeho. Abo bantu basangiye isano, ari byo twika ubwoko mu kinyarwanda, iby'ingenzi bahuriyeho ni ugutura ku butaka bumwe, gusangira ururimi hamwe n'idini. Cyakora ijambo ubwoko rivuga byinshi. Mu cyongereza ni ho bivugitse neza, abantu bahuje umuco babita ethnic group. Umuco abantu bamwe bawugereranya na roho. Iyo iyi roho ipfuye, n'umuntu ubwe aba apfuye akaba asigaranye umubiri gusa ariko ntabe akiri wa wundi wa mbere. Abashoboye gutembera cyangwa ababaye mu mahanga, mushobora kuba mwariboneye nk'abanyafrika baba i Bulayi ko bahindutse abazungu neza, ari mu muco, kuvuga, n'imyitwarire. Icyo basigaranye cyonyine kikaba ari ibara ry'uruhu rwabo gusa ryirabura. Umuco rero ni ikintu gikomeye cyane. Ni yo mpamvu abantu benshi bemera kuwupfira, bakamena amaraso yabo, iyo haje ababarusha imbaraga bashaka ko umuco wabo uhinduka cyangwa ko bafata umuco w'ahandi. Intambara nyinshi ziba mu bihugu bifite amoko menshi ziterwa ni uko ubwoko buri ku butegetsi bushaka guhatira andi moko umuco wabwo, ayandi ntabyihanganire.

II. Ingingo z'umuco Umuco uwo ari wo wose, ugizwe n'ingingo icumi ari zo: (a) ubumenyi, (b) agaciro, (c) imigenzo, (d) inkingi, (e) ibimenyetso, (f) imihango, (g) imiziro, (h) ibyemerwa, (i)ubuhanzi, no (j) kwidagadura. Imwe muri izi ngingo ziremye umuco iyo ihindutse, n'izindi zishobora guhinduka (structural change). Hano hepfo ndagenda nzisobanura natanga n'ingero.

1. Ubumenyi Ubumenyi mu byerekeye umuco buhwanye n'ibyo bita mu cyongereza concepts. Umuco tuvukiyemo ni wo utwigisha uko tubona ibintu n'ukuntu tubyumva. N'ubwo ibiremwamuntu byose bituye kuri iyi si, ntituyibona kimwe nta n'ubwo tuyumva kimwe hamwe n'ibiyibamo n'ibiyiberamo. Abanyarwanda bose, mbere y'umwaduko w'abazungu bari bazi ko hari aho isi n'ijuru bihurira kandi ko hari aho u Rwanda rutereye inkingi. Mu bindi bihugu hari ababibona ukundi. Tuzi ko isi ituwemo n'abantu n'ibikoko, hakabaho n'ikuzimu kubamo abazimu n'ijuru rituwemo n'Imana, inkuba n'imvura. Ibyo twita byiza, mu mahanga bo babibona ukundi. Ubwiye umukobwa ko afite "amaso y'inyana" cyangwa ko "agenda nk'inyambo", yakwica kuko kuri we aba ari igitutsi cya kabutindi. Kugira inyinya mu kinyarwanda biranga ubwiza, ariko muri Amerika bayifata nk'ibindi bihanga, abafite amafaranga bakajya kwa muganga guteresha andi menyo kurigango bayihishe. Amaribori nayo tuvuga ko nayo aranga ubwiza ariko mu banyamerika, byerekana ubushishe kandi bo bakaba babwanga. Mu bindi bihugu ndetse n'abahanga batubwira ko ubwenge buba mu bwonko. Twebwe si ko tubizi. Twebwe tuzi ko ubwenge buba mu mutima. Ni yo mpamvu tuvuga ko kanaka yahumye umutima, yapfuye umutima, yacuritse umutima, afite umutima muke, yarahutse umutima cyangwa ko yawuneye. Umuntu utekereza agira umutima kandi akagisha imitima inama. Ku banyarwanda, igihe ni ikintu kigaruka. Ni cyo gituma tuvuga: umwaka utaha, icyumweru gitaha, ukwezi gutaha n'iminsi, amezi imyaka yahise. Ibyo twita inzagihe, ni ibyo twatiye. Ubundi ibi ntibyabagaho. Mu kinyarwanda nk'uko ururimi rwacu rubyerekana habagaho gusa indagihe, impitatare n'impitagihe. Mu zindi ndimi ejo hashize n'ejo hazaza, ntaho bihuriye usanga ari amagambo abiri adafitanye isano. Kera hashize na kera hazaza na none ni amagambo atandukanye. Ku banyarwanda rero ejo hazaza, ni ejo hashize igaruka, na kera hazaza ni kera hashize na none igaruka. Ku bazungu bamwe nk'Abongereza cyangwa Abadage, iyo ighe kigiye kiba kigiye,nticyongera kugaruka.

2. Agaciro
Ibintu duha agaciro nabyo ni umuco uba wakabihaye. Ibintu n'ibikorwa birasumbana. Mu bihugu bimwe usanga mu byerekeye imirimo abanyabwenge ari bo bashyira imbere. Mu bindi ugasanga ari abahanzi, naho ahandi ugasanga ari abakinnyi b'imipira. Mu Rwanda rwo hambere, kugira abana benshi byari bifite agaciro gakomeye kurusha kugira umutungo mwinshi n'amatungo. Hari bintu usanga bifite agaciro gakomeye mu bihugu bimwe, ariko mu bindi ugasanga nta na kamwe na mba. Dutange ingero z'ibiryo. Mu Bufaransa, abantu barya ibinyamunjonjorerwa ni abafite amafaranga, cyangwa bakize. Muri Rusiya, amagi y'amafi aribwa n'abantu nabo bakize gusa. Rubanda rwa giseseka ntibashobora kubigeraho. Nyamara, iyo ibyo tubyimvise turamokorwa. N'uwaduha amafranga ngo tubirye tukaba tutakunda.
Mu kinyarwanda, inka tuyiha agaciro gakomeye cyane, tukirahira abaziduhaye. Abasizi n'abandi bahimbyi ugasanga bajya mu nganzo ngo bazihimbe. Indirimbo nziza, ibisigo byiza usanga ari ibisingiza inka. Imbyino z'abagore, zishayaya, n'abagore bagatega amaboko baba bazigana. Mu yandi mahanga, inka bazifata nk'izindi nyamaswa zose. Ndibuka nkigera muri Amerika. Hari undi munyarwanda twari kumwe, dutumirwa n'abanyamerika. Uwo munyarwanda yari afite inzara ndende. Bamubaza igituma adaca inzara. Abasobanurira ko azikoresha gushitura inka. Anavuga n'ukuntu we akuka n'amase. Abari badutumiye byabaniye kwihangana. Bose batangiye kumokorwa, ibyo bariho banywa banarya birabanira. I Bulayi no muri Amerika ya ruguru, indabyo ni zo zifite agaciro. Abahungu ni zo batura abakobwa. Abahanzi nabo (abasizi, abaririmbyi, abashushanya) usanga ari zo bahimba bakanasingiza. Mu Rwanda abantu barya ubugoro usanga ari abagore cyangwa abakobwa basuzuguritse. Hano muri Amerika usanga ari abagabo biyubashye kandi bakomeye cyane cyane abakinnyi b'imipira.

3. Imigenzo Imigenzo ni ibikorwa biranga umuco. Ibi bikorwa ni nk'ibintu abantu barya, uko bambara, uko baramukanya, uko bafata abashyitsi, ibikorwa umwana avutse, uko bita amazina, uburyo barongora, uko bahamba. Kera mu cyaro nta muntu wacaga munsi y'urugo adasuhujije abarurimo. Nk'ubu ahenshi mu gihugu, baracyafite umugenzo wo kurya ubunnyano bita umwana izina. Umwana na nyina bavuye ku kiriri bamaraho iminsi irindwi cyangwa umunani. Ahandi umwana bamwita izina uwo mwanya. Abanyarwanda bafite ukuntu bakira abashyitsi bitandukanye n'amahanga. Kugira umushyitsi byari ibintu bikomeye. Yagombaga gufatwa neza cyane n'iyo ba nyir'urugo babaga batamuzi. Ni naho havuye ya mvugo "gufata ikintu nk'amata y'abashyitsi". Usibye abantu bazaga kwaka icumbi, n'inyamaswa yazaga mu rugo ikurikiwe n'abahigi, barayimanaga kubera ko yabaga yabaye umushyitsi. Kuvumba nabyo nta handi biba ni umugenzo wa kinyarwanda.

4. Inkingi
Inkingi z'umuco ni (i) imiterere y'umuryango, (ii) ubutegetsi, (iii) idini, (iv) ubucamanza, (v) umutungo, (vi) n'uburere n'uburezi.

4.1.Imitererere y'umuryango.
Imiryango iri ukubiri. Ikarangwa n'uwo bita nyir'urugo. Mu moko amwe, nyir'urugo aba ari musaza w'umugore. Umugabo ntaboneka. Muri aya moko abana ntibitwa ab'umugabo. Abagira amazina y'umuryango, abana batwara amazina yo kwa ba nyina. Abana b'abahungu nta murage bagira kuko ujya ku bakobwa gusa. Umugabo kandi ni we wimuka akaza gutura iwabo w'umugore. Umugore iyo ashatse, ashobora kwirukana umugabo. Ibihugu byinshi bimeze nko mu Rwanda. Se w'abana, ni we nyir'urugo. Abana ni we bandikwaho. Umurage na none ukajya ku bahungu gusa. Ni yo mpamvu mu kinyarwanda iyo umuntu abyaye abakobwa basa, bitamushimisha kuko akeka ko umuryango we uba ucitse.
Ikindi kiranga umuco w'ikinyarwanda ni uko habaho umutware w'umuryango. Hari ubwo umutware w'umuryango usanga atari imfura y'umuhungu ahubwo ari umuhererezi cyangwa undi uri hagati. Uwo ashyirwaho na se, iyo abonye atagifite imbaraga kandi agashyirwaho akenshi kubera imyitwaro ye yerekana ko ko azashobora gukomeza guhuza imiryango ntagire aho abogamira cyangwa ngo agire uwo arenganya.
Ikindi gitandunya amoko ni ukuntu abagira icyo bapfana bitana n'uko bitwara. Mu kinyarwanda abana ba sewabo b'umuntu na banyina wabo, bose babita abavandimwe, naho abo kwa nyirasenge na nyirarume bakaba ababyara. Mu kinyarwanda kandi umuntu ashobora kurongora mubyara we. Ibi rero abanyamahanga benshi birabatonda, kubera ko kuri bo abavandimwe ari abo bava indimwe mu nda ya base cyangwa ba nyina gusa. Abandi bose bitwa ababyara.

4.2. Ubutegetsi.
Ubutegetsi na bwo buri mu nkingi ziranga umuco. Mu Rwanda, mbere y'umwaduko w'abazungu, hari ubwami. Umwami yarafatanije ubutegetsi n'umugabekazi. Kandi akaba afite abajyanama. Yashyirwagaho n'abiru. Ibi byo kugabana ubutegetsi byatumaga nk'igihe biboneka ko adashoboye gutegeka, bamwambura ikamba. Yari afite abatware bamutegekera intara z'igihugu. Nabo bakaba bari bafite akazi bwite bashinzwe. Umutware w'ubutaka ni we warebaga iby'amasambu n'abaturage. Umutware w'umukenke akareba iby'inka n'aho uw'ingabo agashingwa ingabo nyine. Ubu butegetsi bunyuranye busa n'ibyo bita mu cyongereza n'igifaransa triumvirate/triumvirat byatumaga igihugu kigenda neza, ntihagire ushobora kurenganya abaturage. Aho hagiriyeho repubulika, u Rwanda rwarahindutse atari mu butegetsi gusa ndetse no ku yindi miterere y'umuco n'inkingi zawo. Biba ari nabyo mu mpamvu, tugishakisha abo turi bo, tukaba tutari twanamenya aho tugana.

4.3.Idini.
Mu Rwanda hamaze kugera amadini menshi. Bikaba byaratewe na none n'ubukoloni, kubera ko idini yacu baje, bakayishyira hasi, bakayisuzugura. Mbere y'ubukoloni hari haraje imandwa za Lyangombe zaje ziturutse muri Uganda. Kubandwa rero ntibyari umuco karande. Ubundi abanyarwanda bose bemeraga Imana, ariko ntawayisengaga, kubera ko bari bazi ko idakeneye gusengwa no kuramywa. Ni naho haturutse wa mugani ngo "Imana ntimugura iraguhenda". Abanyarwanda mbese bafata Imana nk'abatekerezi bitwa "existentialistes", kubera ko Imana iriho, itariho, ntibuza ko bamwe bagira amahirwe mu buzima, abandi bakagira ibyago. Ibyo abanyarwanda bakoraga, ni ukuramya abasekuru baterekera. Buri munyarwanda yaramyaga gusa abasekuru be.

4.4.Ubucamanza.
Kera nta bapolisi n'uburoko byabagaho. Uwicaga umuntu cyangwa yibye, yafatwaga n'abaturage ubwabo. Ababaga bishe abantu, bashyikirizwaga umwami akaba ari we ubacira urubanza. Uwicaga akenshi nawe yagombaga gupfa. Umunyarwanda wese yari azi ko kumena amaraso y'umuntu ari ikintu kizira. N'umuryango wavagamo umuntu wishe, waramanyekanaga mu gihugu cyose. Byabaga ngombwa rero ko uwo muryango usaba imbabazi uwo wiciwe, bakareba uburyo bongera bakiyunga. Naho ubundi habaga inzigo, ba nyir'ukwicirwa bakihora bamaze kubona uburyo, kuko "utarabona uburyo asangira n'uwishe se".
Ibisambo byo barabibohaga. Abashimusi b'inka bashoboraga kwicwa, nabwo ari uko ba nyir'urugo bitabaye naho ubundi bose bashyikirizwaga umwami akaba ari we ushobora kubatanga. Naho ubundi nta munyarwanda washoboraga kwica undi. Urukiko rwa gacaca, rwarebaga gusa abahuguzaga abandi cyangwa babahemukiye, ntirwakemuraga ikibazo cy'ubwibyi cyangwa ubwicanyi.

4.5.Umutungo.
Imico na none iranyurana bitewe n'umutungo w'igihugu, uko uwo mutungo ugera ku bandi, n'ukuntu wiyongera. Mu bihugu bimwe, uwo mutungo uba uri mu ntoki z'abantu bake, abandi bakaza kubakorera kugirango babone ikibatunga. Hari ababura akazi bakicwa n'inzara. Mu bindi bihugu, uwo mutungo usangirwa na bose. Hari n'ibihugu bimwe bitunze abantu bose bakennye cyangwa badafite akazi. Bagafata amaposho ukwezi gushize cyangwa bagahembwa kandi nta kazi bakoze! Mu Rwanda rwo hambere, umutungo w'u Rwanda wari ugizwe n'ubuhinzi n'ubworozi. Abari bafite inka bari bake. Ni yo mpamvu hariho ubuhake, ushaka inka akajya gukorera uzifite kugirango nawe ashobore kuzitunga. Ubuhake rero ni ko kazi kariho muri icyo gihe. Abahakaga neza bagatanga inka nziza kandi nyinshi bagafata neza abagaragu babo baramenyakana cyane mu gihugu kubera umubare w'ababirahiraga.Ni bo bitwaga ba "biganza bigaba amariza". Kera abari bafite ibintu bagombaga kugira ubuntu. Mu byerekeye ibyo guhinga, buri munyarwanda wese yashoboraga kubona isambu, kubera ko hari isambu y'umuryango. Iyo isambu itabaga ihagije, umuntu yashoboraga kwimukira ahandi, agafata isambu ahantu hadatuwe. Abavuga ko ubuhake mu Rwanda rwo hambere bwari bumeze nk'Ubulayi bwa kera baba babeshya kubera ko abo bitaga "imfura" ari bo bari bafite amasambu gusa naho abaturage bakaza gusembera bagahinduka abaja ba nyir'amasambu. Mu Rukiga cyakora byarahahoze mu byo bitaga ubukonde kuko amasambu yari ay'abahinza. Abaturage ntibagire amasambu yabo bwite. Indi myuga yabaga mu gihugu ni ugucura, kubaza, kuboha, kubumba no guhiga. Mu byerekeye akazi k'imuhira, umugabo aba ashinzwe akazi ke bwite, umugore ake bwite, abana b'abahungu akabo n'aba bakobwa akabo. Abana b'abakobwa ni bo bafasha nyina guteka, gukubura, gukuka, gukura ibijumba. Icyo abana bose basangiye ni ukuvoma, gusenya inkwi, kwahira ubwatsi bw'inyana, no kuragira. Kuba ikirara, umuntu ntagire icyo akora kandi afite imbaraga agatungwa no gusabiriza ntibyabagaho.

4.6. Uburere n'Uburezi.
Mu Rwanda rwo hambere, nta mashuri yari ahari. Cyakora abajyaga guhakwa bahuraga n'abandi bo mu rungano rumwe, bagashobora kwiga iby'ubuzima busanzwe n'umuco wa kinyarwanda mu bitaramo, mu matorero n'ibindi. Kurera no kwigisha abana umuco wa kinyarwanda, rwari uruhare rw'umunyarwanda usheshe akanguhe uwo ari we wese. Uwabonaga umwana ari mu makosa, atazi n'ababyeyi be abo ari bo usibye kumucyaha, umuntu yashoboraga no kumukubita akanyafu, kuko yamufataga nk'umwana we. Iyo umwana yamaraga gucuka, yashoboraga kujya kwa sekuru wa se cyangwa wa nyina, kwa ba nyirarume, bya nyirasenge cyangwa ba nyinawabo kugirango arusheho kumenya ubwenge n'umuco wa kinyarwanda kubera ko abanyarwanda bose bazi ko "ubwenge burahurwa". Abakobwa iyo bamaraga kuba abangavu nabo bahuriraga mu rubohero cyangwa mu gukura ubwatsi, abakuze bakigisha abandi iby'ubuzima n'umuco karande.

5. Ibimenyetso
Buri muco ufite ibintu bigize icyo bihagariye, bikaba byerekana igihugu cyangwa ubwoko cyangwa bikaba bifite ikindi bihagarariye cyangwa bimenyesha abantu bahuje umuco. Ibimenyetso biharagariye ubwoko cyangwa igihugu ni nk'amabendera. Muri Afrika cyane cyane mu bihugu by'abantu, ibimenyetso by'indangagihugu byari ingoma. Mu Rwanda ingoma Kalinga, i Burundi ikaba Karyende. Mu Rwanda hari n'indangabwoko zari inyamaswa cyangwa inyoni nk'inyamanza, igishwi, igikeri, umusambi, n'ibindi. Mu Rwanda umugore wamubwirwaga ni uko yabaga afite umuderi. Umukobwa yarangwaga n'amasunzu. Umugore wabyaye nawe yagombaga kuba ateze urugore igihe cyose. Ingabo zabaye intwari ku rugamba zarangwaga n'imiringa zabaga zambaye. Mu bice bimwe by'u Rwanda, abagenzi bamenya urugo rugurisha urwagwa kubera ikirere baba bamanitse nko giti. Aho bagurisha ikigage umuntu akabibwirwra n'ishara.

6. Imihango Imihango ni ibikorwa bijyana hafi ya kenshi n'imigenzo: nk'ibikorwa abantu bari ku meza, umwana yavutse, mu kwita amazina, mu bukwe, gutaha inzu, guhamba n'ibindi . Nko gukaraba mu kinyarwanda mbere yo kurya ni umuhango.Guhereza ibyansi abashyitsi bicaye mu rugo inka zimaze gukamwa, ni umuhango. Mu bihugu byinshi by'Afrika mbere ko abantu batangira kunywa mu minsi mikuru, babanza gusuka hasi intama ya mbere y'inzoga bayitura abakurambere. Abazungu bo bazamura ibirahuri. Kwirabura no kwera abantu bapfushije, byari umuhango. Muri Amerika iyo umukwe burangiye, umugeni ajugunya indabo inyuma, abakobwa bagatanguranwa kuzisama. Bakavuga ko utanze abandi kuzisama ari we uzakurikiraho mu kurongorwa. Mu kinyarwanda, umukwe n'umugeni bagombaga gukirana bamaze kugera mu buriri ndetse n'abahungu bakaza kwumviriza. Ibyo nabyo ni umuhango. Abagore bambaraga impumbya iyo abagabo babo cyangwa abahungu babo bajyaga ku rugamba. Ibi bikajya gusa n'ibiba muri Amerika. Nabo bashyira udushumi ku giti cyangwa ku rugi, iyo nabo bafite abasirikare bari ku rugamba.

7. Imiziro
Buri gihugu cyangwa buri bwoko hari ibintu babujijwe gukora kandi ahandi byemewe. Mbese bitagize aho bihuriye n'amategeko bikaba biri gusa mu muco karande. Bigatuma abantu bibaza igituma ibyo bintu biba bimeze bityo. Nta gisobanuro mu by'ukuri kiba gihari. Ariko biba bishobora ko abo batangiye uwo muco haba hari ikintu bawukuyeho. Nko mu Barundi nta mugabo urara mu rugo rw'umukwe we. Mu kinyarwanda, nta mugore washoboraga kuvuga izina rya ba sebukwe na ba nyirabukwe. Yagombaga kubatsinda igihe cyose, byamurengaho akanywa isubyo. Nta mugore wavugirizaga cyangwa wakamaga. Mu banyamerika nta we urya inyama y'ifarasi n'ubwo mu bihugu by'i Bualyi bamwe bazirya. Abarabu ntibarya ingurube. Abahindi ntibarya inyama z'inka. Mu muco wa kinyarwanda nawo nta muntu waryaga intama usibye abatwa. Ubu rero hari abazirya ngo kuko bo ari abasirimu! None se hari icyo barusha abanyamerika batarya ifarasi cyangwa abahindi batarya inyama z'inka! Niba abasokuru baratubujije kurya intama, twagombaga kubyubahiriza nk'uko abandi bubahiriza umuco wabo. Naho ubundi ndumva ntacyo tutazarya kubera ko ahandi hari ibindi barya tutarya. Muri Kongo hari amoko menshi arya inguge n'inkende. Abashi barya ibimata. Mu bihugu byinshi by'Aziya hari abarya imbwa n'injangwe. Abafaransa bakunda ibinyamunjonjorerwa. Ntabyo tutazarya rero niba tugiye kwiyita abasilimu. Nanumvise ko mu Rwanda ngo borora amatungo mato. Muri ayo matungo mato, bavuga ko ngo hari aborora imbeba za kizingu. Mbese izo mbeba, bazimaza iki? Ziribwa na nde? Ayo si amajyambere ni akungura. Hari n'abavuga ngo kiriziya yakuye kirazira. Ibyo si byo kuko no mu bakirisitu imiziro ibaho.

8. Ibyemerwa
Imico yose igira ibyo yemera, bitaboneka mu yandi moko cyangwa mu bindi bihugu. Abanyarwanda bemera abazimu. Aba bazimu bashobora kuba beza cyangwa babi, bigatuma uwo bateye amererwa nabi, akarwara cyangwa agashobora gupfa. Abanyarwnda bemera n'ibitega, amahembe na nyabingi kandi bakemera ko hari abantu bashobora kubivura. Hari n'abandi bafite ubushobozi bwo guhagarika imvura cyangwa gutuma igwa ari bo bavubyi. Tunemera ko hari abantu batera umwaku cyangwa amoko awutera, bigatuma abantu bamwe babirinda ntibabavugishe kubera ko batera umwaku cyangwa abakobwa bamwe ntibasabwe kubera ko ngo baturuka mu bwoko bubi. Ibi byose rero ni umuco mubi ukwiye kuvaho. Ariko ntibyoroshye kubera ko ari ibintu byatubayemo igihe kirekire, bitwinjiramo, kubirwanya bikaba biruhije.

9. Ubuhanzi
Ubuhanzi ni ugusangira n'abandi ibyiza umuhimbyi abona mu buzima bwe. Akabishyira mu mivugo, ibisigo, inyandiko, mu bishushanyo, mu ndirimbo, mu mbyino cyangwa imidiho. Mu muco nyarwanda, mu bishushanyo habagaho imitako gusa, yabonekaga ku nsika, uduseke, n'ibindi hakoreshejwe intamyi cyangwa amasaro. Iyo mitako usanga ari imirongo y'amoko menshi kandi ifite amazina bwite nka Nyamuraza, Umugore wishe inzu, Ibigobe, ...Mu bindi bihugu, habaho ibishushanyo bibajije, bibumbye, cyangwa amashusho yerekana ibintu, inyamaswa n'abantu. Nko muri Kongo, Tanzaniya n'Afrika y'iburasiraziba, ibishushanyo bibajije, byerekana abantu cyangwa ibikoko ni byo biranga cyane cyane ubuhanzi bw'ibyo bihugu. Mu busizi dufite imivugo, ibisigo, ibyivugo, n'amazina y'inka. Dufite indirimbo n'imbyino. Mu mbyino zacu usanga ibice by'ingenzi by'umubiri byose bikoreshwa: umutwe, amaboko, igituza, n'amaguru. Mu yandi moko, usanga rimwe na rimwe hari igice kimwe cy'umubiri kigomba kwizihirwa. Nk'abanyankore usanga ari amaboko gusa, kubera ko banabyina bicaye. Abaganda bo usanga ari ibibuno. Umugore ubyina neza ni uzi kubicugusa kurusha abandi. Muri Etiyopiya, Eritereya na Somaliya, ubyina neza ni uzi gukaraga intugu. Mu Bamasayi ni uzi kwitera hejuru kurusha abandi. Bakunda no kubyina abamoko ari ku mubiri cyangwa banifitiye inkoni ku rutugu. Abaturuki n'Abarabu bo babyinisha inda. N'ubwo dufite abahimbyi n'abahanzi b'indirimbo nziza, usanga nk'abahimbyi bamwe bakomeza amagambo y'ikinyarwanda ariko amajwi n'umudiho bikaba iby'abanyamahanga. Umuhimbyi usanga aririmba bya kinyarwanda kandi mu kijyambere usanga ari Cécile Kayirebwa gusa. Imbyino zacu ziracyakennye. Abahimbyi bari bakwiye no kugerageza guhimba imbyino nshya za kinyarwanda abantu bashobora kubyina mu gitaramo no muri za bars. Naho ubundi usanga dushaka kurusha abanyekongo imbyino zabo.

10. Kwidagadura Ubwoko bwose n'ibihugu byose kugirango bishobore kwitunga, abantu babone ibyo barya, bagire ubuzima bwiza n'aho batuye hameze neza, bagomba gukora. Buri bwoko rero bushyiraho igihe abantu bagomba gukorera n'igihe bagomba kuruhukira. Ubu mu bihugu byinshi icyumweru kigizwe n'iminsi irindwi. Itanu ikaba ari iyo gukora, ibiri ikaba ari yo kuruhuka. Ibi byazanywe n'abanyamerika ari byo bita wikendi. Mu bihugu byinshi by'i Bulayi, abantu bakoraga buri munsi ariko ku wa gatatu no ku wa gatandatu bagataha kare, kubera ko akazi kageza sa sita. Mu Rwanda rwo hambere, mbere y'umwaduko w'abazungu, icyumweru cyari kigizwe n'iminsi itanu Buri gihugu gifite n'iminsi mikuru yacyo cyubahiriza, abantu bakidagadura ntibakore. Kera buri mwaka mu Rwanda habaga umunsi mukuru w'umuganura wo kwishimira ko imyaka yeze. Kuri iyi minsi yo kwidagadura, buri gihugu cyangwa ubwoko bifite imikino bakina. Abagabo bakagira iyabo n'abagore bakagira iyabo. Kandi iyo mikino na none si ko ireshya. Hari ikomeye isumba indi,ugasanga habaho amakipi akomeye, akanamenyekana mu gihugu cyose. Mu bihugu byinshi, umupira w'amaguru ni wo uri hejuru. Muri Amerika cyakora si ko bimeze. Bafite imikino yabo, hari uwo bita football ukaba ari umupira w'ingufu, ukinishwa intoki n'amaguru, hari umupira w'inkoni (baseball) n'umupira w'intoki ni yo mikino ikomeye. Imikino yabaga mu Rwanda yari gukina igisoro, gutera uruziga, kumasha, gusimbuka urukiramende no gukirana.

III. Icyateye umuco wacu guhinduka Ibyateye umuco wacu guhinduka birazwi. Icyambere ni ubukoloni kuko bwaje bugakuraho inkingi z'umuco zose: ubutegetsi, idini, ubucamanza, ibirangamucyo. Itsembabwoko naryo ryarimbuye abantu benshi cyane cyane abakuze ari bo bagombaga gukomeza kutwigisha uwo muco. Ubu ingo nyinshi zirimo abana barera abandi, batazi umuco babigisha uwo ari wo. Ubuhunzi nabwo bwatumye abavukiye mu mahanga batamenya umuco w'abakurambere. Abanyarwanda benshi batahutse bavuye mu bihugu binyuranye bazana imico myinshi mu gihugu. Ni yo mpamvu rero mu Rwanda abantu batazi uko bagomba kwitwara n'ibyo bakwiye gukora ibyo ari byo bijyanye nyine n'umuco wa kinyarwanda.

IV. Ingero y'ibyagiye bihinduka

1. Kuramukanya
Mu kinyarwanda baramukanya bahana ibiganza iyo abantu babonana buri munsi, ubundi bagahoberana igihe bamaze iminsi batabonana. Ibyateye ubu byaranshobeye. Hari abo mbona bahoberana bahindura intugu bekeganaho n'imisaya. Abandi basomana ku matama inshuro eshatu nk'inkoko zidondana. Ubona bishekeje, biteye isoni n'iseseme. Ubu buryo bwo gusomana ku matama ni ibyakoporowe mu Bafaransa. Nibaza rero aba baramukanya batya ko nta soni bafite cyangwa ko batazi ko badukoza ikimwaro nk'aho abanyarwanda tutagira umuco, tutari tuzi kuramukanya. Indamukanyo yacu se hari icyo bayinengaho? Abanyamahanga rero baraduseka, baratugaya iyo babona twigana iby'ahandi tugata ibyacu. Babona ko twigaye cyangwa ko nta ndamukanyo twagiraga.

2. Kwiha amazina y'abazungu Birumvikana ko abakurambere bacu bafashe amazina y'abazungu igihe bahindura idini babatizwa bakaba abakirisitu. Abapadiri bari babashutse ko kubatizwa atari ugusukwaho amazi gusa ko ari na ngobmwa kugira izina ry'irikirisitu ry'irizungu. N'ubundi ngo abatajya ibwami babeshwa byinshi. Si ngombwa kugira izina ry'irizungu ngo umuntu abe umukirisitu. I Bulayi no muri Amerika si ko bimeze. Abazungu bagira amazina abiri. Rimwe rikaba izina bwite, irindi rikaba iry'umuryango, abantu bose basangiye. Iryo zina bwite ntaho akenshi riba rihuriye n'iby'ubutagatifu.
N'ikimenyimenyi ni uko ino muri Amerika no mu bihugu by'i Bulayi hari abanyafrika cyangwa abanyaziya bahavukiye b'abakirisitu ariko bafite amazina yo mu bihugu baturukamo, bakaba batarigeze bahindura na gato. Igitangaje rero ni uko uza mu Rwanda ugasanga hari abantu bafite amazina y'abazungu kandi ntaho ahuriye n'ay'abatagatifu, ahubwo usanga nk'i Bulayi ayo mazina yaritwaga abakomunisiti cyangwa abandi batemera Imana. Hari abitwa ay'Abongereza Jackson, Wilson, Washington, Joy, Justice . Hari abafite amafaransa nka Claude-François, Jean-Jacques, Antoine-Marie,...n'ayandi nk'ayo. Hari umufaransa wigeze kunsetsa. Akigera mu Rwanda ubwa mbere hari komini yagiyemo, ahura n'umukecuru utari wanagera n'i Kigali kandi nta n'amashuri yigeze yiga. Sinzi ukuntu yamubajije izina, umukecuru amusubiza ko yitwa Marie-Antoinette. Uwo mufaransa yabanjije kwibwira ko ari amashyengo. Nyuma ni ho bamwemeje ko ari ryo zina rye koko. Ubundi mu Bufaransa, ni izina batinya. Ntawe uryitwa. Byatewe ko ryitwaga umwamikazi w'Ubufaransa wari ukomeye cyane kandi abafransa batinyaga. Ni nk'uko natwe abanyarwanda dutinya izina rya Rwabugiri.
Usanga amazina y'abandi bami bose hari abayitwa, ariko izina rya Rwabugiri ntawe urikinisha. Ibiri amambu ni uko mu Rwanda ngo ntawe ushobora kubatizwa ngo yitwe Yezu! Nyamara ino muri Amerika yo hepfo, cyane cyane mu gihugu cyitwa Mexico abantu bitwa Yezu ni ishyano ryose.
Ibindi twihaye ni ukwigana abazungu, umugore akitwa izina ry'umugabo we, n'abana bose ari abahungu ari abakobwa bikamera bityo. Twe twibwira ko ari ubusirimu kandi ari ukwisuzuguza. Kubona umugore n'abana bose b'abahungu n'abakobwa biswe Rusiha , Kajangwe, Sembeba cyangwa Nyakabwa kandi mu kinyarwanda nta mazina meza abuze ni akumiro. Ibi ntaho bijyanye n'amajyambere. Ahubwo ni amajyanyuma. Amajyambere ni ukumenya gushimangira umuco igihe ari mwiza, maze ugakomeza imizi.
Ibyo byo n'abazungu nabo birabatangaza iyo basanze tudahuje amazina. Ndibuka umugore wanjye ajya kubyarira mu bitaro ubwa mbere. Banshyize mu cyumba batererezamo. Umwana amaze kuvuka ni ho numviye muri foni, umuforomakazi ahamagara Bwana Mukantabana! Namenye ko ari jye bahamagaye. Mpaguruka nubitse amaso ndeba hiryo no hino ngo menye ko nta munyarwanda uhari kuko nari nzi ko bari gutangira kuntereraho urwenya bikaba byaraye bigeze i Kigali. Uwo muforomakazi yibwiraga ko ari ryo zina ryanjye kubera ko mu muco wo muri Amerika kimwe n'i Bulayi, umugore iyo arongowe ata izina rye ry'ubukobwa. Hari abagore bamwe cyakora muri iki gihe cyane cyane abakomeye nk'umugore wa Perezida Clinton barigumana ariko bakongeraho n'iry'umugabo nyine.

3.Gusiramura abana b'abahungu bakimara kuvuka
Gusiramura abana ubundi ni umugenzo w'Abarabu n'Abayahudi. Binajyanye n'amadini yabo. Ni yo mpamvu abaswayire bose basiramuye. Mu bihugu by'i Bulayi hari bamwe babigira ariko nabo bakaba barabikuye ku Bayahudi n'Abarabu.
Abanyarwanda b'abasilimu b'iki gihe nabo barabyihaye. Akana iyo kakimara kuvuka bazana ibyuma bakagatema.Nyamara ubushakashatsi buriho bukorwa muri iki gihe bwerekana ko gusiramura umwana nta kamaro bifite, ko ahubwo bishobora kugira ingaruka mbi kandi bikababariza umwana ubusa.
Izi ni zimwe mu ngero zimwe zerekana ibyagiye bihinduka. Mushobora kubona nyinshi z'ukuntu abantu bitwara bitandukanye no hambere. Kubera kutubaha ababyeyi n'abakuru, kutagira icyo abantu batinya, kutagira uburere, umubiri w'umuntu ntukigira agaciro, yicwa nk'uko bica isazi. Ubusambo bwahawe intebe. Guhemuka ntawe bitera isoni n'ikimwaro. Abakobwa bariyandarika. Abasore babaye ibirara. Tugomba rero guhaguruka ibyiza byose byarangaga umuco wacu bikagaruka.

Umwanzuro

Si bwo bwa mbere nandika ku muco. Nawanditse kenshi. Nigeze no kuwandikaho kera muri Kinyamateka. Si na jyewe munyarwanda wenyine wawanditseho.Hari benshi babigize mbere kandi hari n'abandi bakibikomeza. Banamwiye ko Callixte Kayisire aherutse kuwandikaho mu numero za vuba zo mu Mvaho Nshya ariko sinashoboye kuyisoma ngo menye ibyo yibanzeho. Igituma abantu bawuzirikanaho bakanawandikaho ni ukubera ko bumvise akamaro kawo. Nta gihugu gishobora gutera imbere kitiyizi. Kugirango abantu bashyire hamwe, bakundane, bubakane igihugu cyabo hamwe, bagomba kugira icyo baba bahuriyeho, ku byo bakunda, ku byo bubaha, ku byo batinya. Igihe ibyo bitariho kandi ari wo muco, biba ari ukwubakira ku musenyi, Umuco karande ni indangamuntu ikaba ari yo ituma twitwa abanyarwanda. Iyo ugiye ntituba tukiri bo. Tuba duhindutse abandi. Guhinduka k'umuco na none ntabwo bivuga ko uba utakaye burundu. Imico myinshi irahundika ariko ntihindure isura n'izina ahubwo ikanarushaho kuba myiza kurusha. Ibi ntabwo bivuguruza ibyo nanditse haruguru. Umuco urakura nk'uko umubiri ukura. Kugira ngo rero umere neza ni ukuvuga ko tugomba guhora tuwufashe neza, tuwugaburira ibyiza, kuko tuwushyizemo ibyo ari byo byose tutavanguye, tutajonjoye, tutayunguruye, hajyamo umwanda utuma urwara ugapfa imburagihe. Umuco wacu ni wo uduhuje, tutawufite twamera nk'abantu batakaye, babuze inzira, batazi iyo bagana. Usibye ko uduhuza, ukaduhesha ishema, natwe tugomba kugirira isi akamaro. Andi moko n'andi mahanga bakatuzaho, natwe tukagira icyo tuyigisha, kikaba cyabagirira akamaro. Ntiduhore dutunzwe no gusamira hejuru iby'abandi kandi dufite aho tuvuka. Kugirango ibi bishoboke ni uko na Leta ubwayo, ibishyira mu migambi yayo. Igakora uko ishoboye ngo iwugarure, iwukundishe abanyarwanda, bagarure ishema ryo kuba abanyarwanda. Muri bimwe ishobora gukora ni nko gushyiraho Minisiteri y'Umuco. Numva ko Minisiteri y'Urubyiruko ifite ishami ry'umuco. Iryo shami ryibanda cyane cyane ku mikino n'ubuhanzi. Nk'uko nabyerekanye muri iyi nyandiko, ibi si ibyo birimo gusa, ukubiyemo n'ibindi byinshi. Leta nibihagurukira, umuco uzagaruka, kubera ko abaturage bakeneye abayobozi atari mu gutwara igihugu, babakeneye no mu mibereyeho y'ubuzima busanzwe.

Ndlr: Iyi nyandiko yigeze gusohoka mu kinyamakuru UKURI