RUBANGURANDEKWE
by Rukemampunzi

Rubangurandekwe induru ivuze
Ngo Indengabaganizi dutere impunyu
Ababyirukanye impuhwe bakiri I Mpinga
Rwa Mpabuka
Ndi Ruhanga rw'impenzi
Mpurura mbere n'impambara
N'impamanya ya Nyampame
Murabaze Impayamaguru
Azi ko ndi impanzi y'umugabo.

Ngira umugambi wo gutabara
Iyo mfite Rutubahintanage mu ntoki
Mu ntambara intwari zayigize Rukangamiheto
N'iyo nigirije umugara w'inkota mu bitugu
Rutemigitero njya kuyuhira umutuku

Nayitikuye mwene Rwasimitana hejuru y'umutima
Ayimishaho ibitenga
Ikirindi cyamutebeye mo
Atemba ukubiri n'umutarati we
Uwo mutambya ubarara kure.

Abakoni biruka bawutanguranwa
Bati: Tujye kwishorereza iminyago
None nyirayo aguye
Maze kumugarika ku rugamba
Mwubusisibona ubwo abaye urugabano rw'intambara
Ndangamira intantu ze
Nshyikiriye inturugunyu
Intimburanyi
Ndayitema
Abanyamiheto bose ntawe ungisha impaka.

Imbambanarubango
Mba mu z'Impamirizagushyika
Yazinshyize mo azi ko ntagira amakenga
N'izina ryanjye nitwa Rukemampunzi
Impuruza ntisiba kumpamagara
Ngo njye gufata umubisha mpiri.

Ndi impame y'umusore
Musinga azi ko ndi ingabo y'imbere
Naricumise umuntu wa Basebya
Muheza mu irasaniro
Maze kumugira uw'ibisiga
Urugenya rwe ndarusandaza
Imisumbi nasize ari inkungu
Nkurikira ababo nshaka uwa kabiri.

Gaju y'akamu ni ko nabaye
Umwami mpora mugirira akamaro
Ntwara iryishe Kabaganyi na Kanywamaraso
Yombi akunda gusohoka.
Yandutiye imisakura
Sinasiga mu ntagara
Iyo numvise intabaza
Ampimbara mu ntoki
Ntazi guhemba nk'intanage
Mu ntambara yo ku Rusumo
Nayamajije Abasakure
Nagiye imbere y'ingabo na Rwubusisi
Abo Banyabusoro ntihasigaye n'uw'indamyi.

Barazumva induru abo kuri Ndego
Ngo: Kwa Ndungutse
Bamaze n'Indengabaganizi
Azigeza no hirya ya Ndago
Zirirwa zivuga muri Ndorwa
Ngo: barimo umusore
Yitwa Indabukiramihigo ya Rubuga
Rubanda bose bamwikubiyeho
Ngo ahora abakura mu mahina
Yahuruye ku isonga y'iz'ibwami
Abanyabwoya ntabitayeho
Uwo ateye icumu
Rimurangiriramo n'umuhunda.

Uwo muhungu aho yaturutse
Ni kwa Rwabugiri
Bahoze bamuvuga ngo ni Rwigerezaho
Ni we wamaze abantu ku Rugezi.
Yatwitse urugerero rwa Mburahose i Rusekera
Cyasuri na Rusarabuge yahiye
Yirahiraga arohera hejuru y'intumbi
Nk'ubukombe bw'intare
Intwari zigifata Rutangira.

N'ubwo duteye kuri Rwasa
Aya macumi yombi nayambitse umusango
Nayasize inkaba
Nzi no kurengera inkomere
Iyo mfite inkundwamumahina
Nzihagararaho zikishingura inkurazo.

Rukangankagwe abitwaje inkwaya barantinya
Ngo ntabatera Rwangakuvuka
Naryivuganye mu rugo ikambere
Uwo ikamba ryizihiye
Ati: Nimukubite abanyamusozi
Babise Rusezerangabo
Avuge icyo yamariye umwami
Ku mwaro wa Ngoma.
Nti: Rugarama rwa Gabiro
Nahagaritse ingogo
Niba mbeshya murabaze Ingangare uyu
Ni we wasanze ingabo y'Ingwizabigwi
Urugamba irwegereza icondo
Icumu naricumise uwayirasaga ibigondo
Nkimushingira ko ari jye wishe Bigaruka
Ati: Mbwira ubwo muvunnye Biganda na Gishamura
Mwagiye nabavunije ishinjo
Ngo mutazarushwa n'iyindi mitwe
Mbwira uwatanze abandi gushahura
Nti: Hari mu ishiraniro
Urugamba rwananiye ibishagasha
Barashe Karengera na Karinganire
Impanga za Kanyamugarfa
Birakaza Kayondo
Ati: Ingabo za Kabare zirashize.

Rushitanabigembe ni jye washabutse
Muri iryo teme n'Inkubitaruguma
N'Iyombo Rutimburana
Na Rwiratiramihigo
Na Rudakubanamumahina na Muhindangiga
Ruti rucyaha Rutandi
N'Indatungurwa ya Rutamu
N'ingwe itarwana migezo
Urugezi rutarashira imbeho.

Imbabazamahanga na Ruhararamanzi
Bagumya kunshyiraho amaso
Bareba aho nsigana n’Imangu
Uwishe Bitana
Dutanguranwa ababisha na Biziraguteba
Na Muratasibe na Ruterabwoba
Na Rukataramumihigo
N'Imanga ababisha batemba ho.

Izuba ricyata ijuru
Ibijabura by'abatwa tubatera amacumu
Tumaze kubaca ibinyita
Twiyereka umutware
Mu itabaruka ni jye wasigaye ku kirari
Abazi kubyara ikimena
Bareba Kirangwaninkindi.
Kuri iyo nkiko nsigaye ndi mukene
N'iyi Nkerakurinda.

Bahera aho bandirimba
Bangeza I Nduga
Nkurikiranye n'Indatamihigo.
Bajya kuturikana ku Ndamutsa
Indengabaganizi tugeze ibwami
Abanyabwoba baritahira
Ingabo z'umutwe twiharira igitaramo
Umuseke utangaza nkivuga imyato.

Rwitabiramihigo atumira inka z'ingororano
Ati: Ndazigabira abagabo b'ukuri
Ahamagara Rwuhiramakuza,nti: Karame
Ati: Zikure mo iyo ushaka
Uyishengurukane wishima
Kwa Nyamashara ntimugira uw'inyuma
Inyamibwa zabyawe na Gahindiro.

pp.102 -108
Sipiriyani Rugamba. 1984. Abambari b'Inganzo Ngali. INRS: Butare, Rwanda.

IMFIZI ICUMITANA IBIGEMBE

Imfizi icumutana ibigembe ya Rugina
Mu rugerero sindakarema inteko
Intabaza yasanze ngangura intwaro
Intwaro mvanye mu ntagara
Avuze ko intambara ishaka intwari
Mu guhurura ndambura intambwe
Intore nzibera indongozi.

Ndishinze mu mutima
Icyuma kimutebera mo n'imbuga
Rimuhutira hasi
Nk'uwo ku Rusumo kwa Mugara
Cyangwa umugaragu wa Basebya
Ryagaritse kuri Rwasa
Abasore tukiva mu ngando.
Ruganirabaganizi
Sindihererekanya n'abagaragu
Narigize Rugabanyababisha.
Rushirabwoba
Ibwami barimpereye kwica imimaro.

Abo mpora nimana ari nkomeri
Bazi ko naryuhiye inkaba
Sindigereka ku nkwaya
Inkundirwakuvusha
Rihora rimvana mu mahina.
Narihawe na Musinga
Ngo njye ndisogotana ku rugamba
Rugambwa rw'umunega
Narigize rugombamurango
Nta murambo rurazinga uruti.

I Murambi wa Gitanga
Ryishe abantu batatu igitero kimwe
Mu Kirorero kwa Kiroha
Narigiranye ikirindiro
Impunzi zimpariye ikirari
Mu Rugerero kwa Rwasimitana
Narigiranye ikirindiro
Ku Kirenzi kwa Nyamakwa
Ryakoze amaraso
Hakurya ya Sebeya narisize inkaba
Mu Nkomero y'i Buhunde
Narihamije Umugwabira.

Mu Rugali rwa Gatoto
Narikaburiye umusore w'umutwa
Ntibatera kabiri ritamusumiye.
Mugabo uterana
Riturutse mu baheshi
Wa Rushingabigwi
Rimwesa ari impingane
Mu mihigo ntawe ungisha impaka.

Nimanye Mpabuka ya Rwakibibi
Mu kibira cya Rutovu
Icumu nshahuza abanyamahanga
Narihururanye mvuna induru
Mbonye rifite indekwe ikomeye
Ndijyana gukora intambara
. Abazi ko ndi intwari
Bandirimba mu nteko
Bati: Imfizi y'intare
Agiye kuhira inti z'amakuza.

Adukuye mu makuba y'izi mpunyu
Ni cyo Impamirizagushyitsa
Ahora amuhera ingororano.
Uwavuzaga ingoma y'Impuruza
Abona Imparirwa ndatungutse
Na Mpambara n'Impamanyamakuza
Ati: Nshize agahinda
Ubwo hatabaye inda ya Gahindiro
Nimusange urugamba
Kwa Rugambwa
Ni mwe mwatsinze i Gisaka.

pp. 67-70
Sipiriyani Rugamba. 1984. Abambari b'Inganzo Ngali. INRS: Butare, Rwanda.

IMFIZI ICUMITANA IMISARE
Rukemampunzi

Ndi imfizi icumitana imisare
Ya Rusengatabaro
Ndi umusore uhamye
Sindi ingaragu.
Ingogo nayibanje uruguma
Murabaze Ingangare
Ni we wasanze Ingabo y'Ingwizabigwi
Urugamba irwegereje icondo
Icumu naricumise uwayirasaga ibigondo.

Imfizi y'inkaka ya Nkanika
Ndi inkuba nabiza inkwaya
Inkurazo nkazuhira inkaba
Izo nkomeri zose zinkunda nk'aho ndi se.
Murabaze Rwubusisi
Mu ntambara yo kuri Rwasa
Narasanye kuri Kagurusu
Ntiyasubirwa n'igisare
Seruhuga akomeretse
Ndilima na Bombi bambonye ho inshuti.
Nishingiye gushira ubwoba
Ibwami babimpereye inka y'ingororano
Ngo ni jye wacyuye ingabo zabo
Ngoma iriya na Rutangira.

pp .71-72
Sipiriayani Rugamba. 1984. Abambali b'Inganzo Ngali. INRS: Butare, Rwanda

IMFIZI IDAKUBITWA INSHURO
by Rukemampunzi

Ndi imfizi idakubitwa inshuro
Ya Rushingabigwi
Ndi umusore w'ishema
Sinishinze abanyabwoba
Ibwami bazi ko ngira ubwira bw'ababisha.
Nishe umuntu wa Basebya
Murasanira n'ababo
Bagira ngo simushahura
Mbanesha ari igisagara.

Sinakwa uwo nashyizeho uruguma
Rugwizakurinda yamenye ko
Ndi intwari y'ikirenga
Anyambika inkindi y'ikirangirire
Ngo niciye i Kirarambogo
Hirya ya Kigina.

Imfizi basingiza ndi umurasanyi
Iyarwesa ndi umusore w'impotore
Impamirizagushyitsa yaranteretse
Mubera mu ntore
Nawe ahora ambangurira intambara irinze.

Azi ko namubereye intwari
Ntawamburanya intumbi ya mbere
Ihora ari iya Ruvunintabaza
Izi Ntagengerwa naraziruse
Turasana ku Rusumo
Iriya kwa Mugara

pp.73-74
Sipiriyani Rugamba. 1984. Abambali b'Inganzo Ngali. INRS: Butare, Rwanda.