INYEMERAGUKOTANA
by Nshokeyinka

Ndi inyemeragukotana ya Rukaka
Ndi umurwanashyaka w'u Rwanda
Mu rwangano rwacu n'ababiligi
Ni jye wabimbuye amakuba
Na Kabasha ka Rwamukama
Abakunda Mutara dutotejwe
Sinatinya ko bampana
Mbabera impangare siniruka mu mpunnyi
Nk'abagabo b'impemuranyi
Ni yo mpamvu bampora
N'iyo bampabarira
Bampamya ko Runyuranimpunzi
Ari jye wabujije impuha zabo kwemerwa.
N'ubwo impundu zivanze n'induru
Nanze kwiyegura Indaùmutsa
Abagabo b'inda nini binjira Parimehutu
Nahakanye guhindura imitwe
N'umutware w'agateganyo biraduteranya:
Ngo nkora miitingi nkamutubiriza ingabo
Mpora ngenda mu ngo z'ingaru ngayisha ingabo
Ngayisha ingoma mbiligi
N'ubwa mbere bwa Loni ku Mugote
Abaharanira Haruwa bahamije iby'ubugome
Rugomwa ari we ugungiza Parimehutu
Na Filipo Kanamugire.
Nibasiwe n'umuhinza w'Intara
Iyo ntambara sinatinya
Nanga kwiyegura umwami wa Mutara
Ubwo amatage y'abatutsi abaye,
Nabaye imfungwa mu gisagara cy'imfura
Nabaye imfubyi ya Mutara
Nemera ibitotezo
Sinatarataza ay'ubusa nk'abatutsi ba Raderi.
Nemera guhondwa sinimana umuhondwamana
Nanga kuyoboka umwanzi
Ngo mutazanyita umwana w'imbwa.
Uwo mwanzi w'umwami
Abonye ko ndi umwiru wa Pariti
Mukuntoteza ashyiraho umwete
Ngo Mwimanyi atazansanga.
Bituma agabira Nagasanzwe uwo musozi
Kandi atazi gusoma
Agira ngo abatutsi bawusenyweho.
Namugerageje n'uko nshoboye mu nshuti ze
Ngo none zamuncogoreza,
Na Bitahurwina yamutumyeho amutonganya
Ati : Witoteza abahorwa Mutara
. Bati : Muratore abatagoma.
Ngo : Ibyo urabitegeke Kabenga na Kagame.
Ngo : Ni bo bagaragu b'ibwami
Jye ndi uwa bwana Rezida.
Yantoteje uko ashoboye kwose
Mu ishinga rya Komine sinakuka
Yantwayeho umwikomo ukomeye
Ngo : Ndi umukarani w'uwa Rukeba.
Yambwiriye inabi mu nama y'umusozi
Angabiza Nagasanzwe
Yandeze Misiyoni ko ndwanya
Padiri anyaga amasakaramentu.
Yangaragarijeho ubugome
Mu igorwa ry'imfura
Yamfunze ntaburanye.
Mu ibabazwa ry'abarwanashyaka
Yanshyizeho inenga ngo Inari itazangenderera
Yangabije aba Nyangari
Inguma zindangiza umubiri
Yangemuriye Umubiligi yampinduye mubi
Ngo nguwo umubisha wa Karekezi!
Nanze guhana imfura
Anyandika mu mfungwa
Mfatwa buri kwezi nk'umushahara
Yangize inshungu y'abanga umwami ndafungwa
Yanteje Cyavu ampora icyaha cya Kaberuka
Yanyaze isambu ngo ubusitani burampagije
Yangize inkeho nsigara ncumitwa n'inkungu
Nzira yuko Nkubitoyimanzi yankundaga
Mubera inkuku mbisi ntiyankura ku izima.
Ndi Rudahindimishyitsi
Abashyirahamwe dushyamirijwe
Rwa Mudashyikirwa ndi umugabo w'ishyaka
Sinshyira hamwe n'abagira amaniga
Ndi Ngarambe ihiritse n'abahizi.
Ndi uwo abashyirahamwe bakunda
Wa Mahina wa Rudahigwa
Ndi intwari y'Abahindiro
Abahinza simbahakwako kuko ndi Rwanyamwihare.
Ndi uwo baririmba i Nduga wa Rwandirima
Indatirwabahizi yo mu za Ndahindurwa
Ibyo kuyoboka Ndazaro ntibindeba
Ndi uw'Indamutsa ya Gasabo.
Ndi intamati imena urukubo ya Rukabu
Mu ikubitwa ry'abakuneda Kigeli
Nabaye umukuru mu ishyaka
Abashyirahamwe badakomeye
Bagura amakarita kwa Ndazaro.
Ndi uwo baririmba mu nkera
Inkenzi zirampana nkanga.
Ndi umugabo ukotana ahakwiye babiri wa Rukaaka
Ndi umukogoto mu za Rukabu
Icyo abashyirahamwe bakundirwa naragikoze.
Ubwo iza Rukabu zitabaye
Mu rukubo narukotanyemo
Na Rukemampunzi, Rukeba atotejwe sinamuta.
Niba mbeshya muzabaze umutware w'i Ndara
N'uw'Indirikirwa
N'abashyirahamwe b'i Ndorwa na Sendanyoye,
Murabaze Bihizi na Mukama
N'inkurikirane za Makombe
Na Maritini Bikundaguhena
Ni we twafatanije amakuba
Mu ikomereka rya Kaboyi.
Na Gikondo cy'umucanga
Ku buce bwa Rucinyuma
Sinazirikanye gucika
Muzabaze Rucakibungo
Nabaye ikubaniro ry'ayo makuba
Sinakurwa umutima n'uko imbunda zivuga
Ndi umurwanyi wa Kigeli.

pp.329-344
Sipiriyani Rugamba. 1984. Abambali b'Inganzo Ngali. INRS : Butare, Rwanda

INGURUMBANYA BYAHAMYE
by Nshokeyinka

Ingurumbanya byahamye
Ya Rwihatamurimo
Ndi isibo y'abacuruzi
Simbangamira abategetsi.
Banteje inka zabuze umusoro
Bampamagaye mu iteraniro
Mu kwikora njyana umufuka.
Nywubanye umuhanga mu isoko
Nihandagaza aho riremye.
Nywuhinitsemo ukomeye
Nywukundira ko utayata.
Wumvise ko nunguka
Uhinduka umugusiro.
Ni uwamenyereye kutangiza
Utoza imari kugwira.
Bumvise inka naguze
Bati : Rugomwa yabaye umugaga
Nta mugobe ukimurenga ataguze.
Ndi Inkerarugendo ya Rugina
Ndi umugenza w'igihame
Nabyirutse nihakanye igihombo
Mu gihugu cyabambaye imbindo
Nabimburiye gusorera inzira
Mu nzandiko z'ibitegetswe
Nakurikije rigirima
Mu isoko ry'i Gitarama
Naturumbukanye patanti
Abatagira iketi
Icyambu cyo guhita
Cyabakomereye.
Mu rupangu kwa Marite
Nungutse bitatu
Ab'ingurube bazikurura mu migozi
Mu mategeko y'abakuru
Nakurikije uko Leta ishaka.
Mbona mporana imiruho
Ntibyambujije amanota
Nashoboye kuba uwa kabiri
Mu kizami kwa Muganga
Ab'amakenga bacyohereza intumwa
Sinatinya nigira yo.
Ndi Rutiganda umugobe yagize rwa mugenza
Mu iguriro ry'i Rutare
Nitangije kugereka.
Ababurugaji bagambiiriye inka kuri Nyaruteja
Bazisanze mo ndi umutunzi w'ikete
Sinareka bayijyana.
Ku itaba rya Kicukiro
Nagaragaye mu rugamba rw'abanga gucupira
Abacuruzi baduhamagaje imisoro
Sinasesera nk'abisunga Kimonyo
Mu iguriro rya Kinyari
Nanze ko Gakondo irara inyama
Nagiye imbere na Nyamurwana
Mu nkoto za Kinyambi
Nanze kunyagiranwa isinde
Nasigaye ku kiraba na Rulinda
Ku Gikumba cy'i Musambira
Mu musingo w'abanyaga
Abanyanduga banyise Rwigerezaho.
Mu igugura rya Miguramo
Naguze inka z'abatinye kwambuka
Ku mugezi wa Kiryango
Naryamiye ubudaciye
Na Rucagaharo
Ku ruzi rwabaye ingeri
Nabaye ingenzi menera ingabo.
Ndi uw'abacuruzi bacumbikira
Ndi inshuti
Wa rudacoka abashyitsi
Mu cyambu cya Mashyiga
Nabaye umushyikirwa w'amagambo
Amagara aterewe hejuru
Sinasama ayanjye masa
Nk'abadasanzwe ku mugezi
Rwigerezaho mbimbura ikirari
Mbabera ikiraro barambuka
Ndi kumwe na Liyanderi Muhashyi.
Mu makuba ya Gatanga
Natangiiriye Rusengo rw'icy'atatu
Nanga ko atanga ibiguzi
Nigiriye i mugeri na Myasiro.
Ishoba rya Gakoma
Nakomeretse imbere
Nakurikiye Ruhogo
Rw'igihumbi na Ruhashya
Ku rw'Inzovu nanze ko inzara inyicana abagenza
Nabatanze kugura.
Mu Tumarankoni twa Nyagatare
Abategetsi baje ari itimba
Nitabiriye ko izanjye zikonnye
Nikunda kuziyobora.
Ku Gahabwa ka Nduba
Nitabye induru ndi Indatirwabahizi
Abagabo b'inda nini bayoboza Leteri.
Ku mugezi wa Kirimbi
Nanze guta akarimbiro
Niringiye umufuka wanjye
Mu Kirambo na Nyamasheke
Nasoreye aho ndarana Rukungu
Ku mugobe w'Abashi
Nashobeje abashaka kunzirika
Nizihiwe no gushorera inkone
Inka z'Abaganza zigurwa cyamunara.
Rugaju rugarura ibyahombye
Nayikuye mu gihugu kivuga mbwenu.
Rukone ruherekeje Rukungu ku murehe
Rukara rukukana ingona
Rugondo rw'ingarisi
Ingumba igomba inyana
Mu Ngarama za Bahimba
Rusengo rw'umusaza utagisora
Rushangi rushaka ayo kuriha
Ruvuzo rw'ipfupfu
Yo mu za Mapfuriro
Rusengo rw'ibipfupfuru
Mu Gipfundo cya Nyabisiga
Ruhuma rufayira igihumbi
Mu iguriro rya Kinyari
Rutare mu ry'i Rutare
Rutanga rw'i Mutara
Rugaju twitabye umugobe
Rugondo rw'umugabo wasinze
Rusine rw'imisare mu Miseke
Rusengo rwa Nyirumusozi
Rusa rw'umusenzi utazi kubara
Rubamba rubaza icy'abiri
Rubibi rw'ababuze umusoro
Ku Musasa wa Kirungu ziyoboye
Kirambo cya Buyaga
Naraye ngenda na Rugereka
Mu Rugenge rwa Bushara
Nashubije iy'ishyamba na Rugereka
Ruvubi zikutse umuvumba
Ruvuzo rw'inkone mu nka z'Abazirakumesa
Ingumba y'igitare
Mu mugezi wa Rutonde nitabye Makambira
Mu Mana kwa Kaboyi
Ku manga ya Cyondo
Cyonyo kwa Bishumba
Cyerere ngura Ruvuzo rwa Bacondo
Kinyami kwa Sandi mvumba na Rugereka
Mu Rugarama rwa Kigali nkigurura na Marite
Mu mikoni ya Tongati
Abategetsi basheshe iguriro
Mu ishoba rya Rugwizangoga
Ku mugobe w'igihombo
Nazihariye amagara
Nigerera mu rya Kabari
Kabingo k'i Buberuka
Naguze imfizi n'umugore
Umugabo aje aramwirukana.

pp.329-335
Sipiriyani Rugamba. 1984. Abambali b'inganzo Ngali. INRS : Butare, Rwanda

RUJUKUNDI
by Nshokeyinka

Rukengera abasaba iby'ubusa
Iby'isoko byagenewe ab'imari
Rwamukunyu ikabiza igikabwe
Ntikumirwa ikubise urugi
Mu kumenesha ababuze ibyo barya
Imana yayitanze ho igihano
Igihugu cyose gihonda intozi
Intumbi zisegura imihanda
Ihorana urwango
Yanga urwenya
I Rwanda yitwa Rujukundi.

Bijya gutangira kuba umwaku
Mu mwaka wa mirongo ine n'umwe
Imvura yatangiye kuba nkeya
Ntiyadukwira nk'uko bisanzwe
Irakwiriranya ibihugu byose
Ikeba ibikingi nk'ibya kera.

Umwaka ukurikiye ho wa kabiri
Tubona izuba ritangaje
Abarima binanirirwa impama
Impeshyi yihamira mu gihugu
Nzeri n'Ukwakira barahinga
Ukuboza kuje imyaka iruma
Umukiro ugenda nka Nyomberi.

Barapfa mu Bugoyi biragogana
Bigeza mu Bikuku by'iheru
Mu Bushiru n'u Buhoma
Umuniho urahoga
Biza u Rwankeri n'u Mulera
No mu Ruhengeri rw'ibuzungu
Biza i Rwaza mu misiyoni
Bigera ahitwa Rya Zayasi
Irabivuganya ibyo mu Kivuruga
Inkonyi zo mu Bukonya zirabibazwa
Barapfa mu Kibari cya Kalima
Bigeza ahitwa Masangano.

N'u Buberuka bwa Tomasi
Burapfa u Bumbogo bwa Sano
Bisingira za Rulindo
Barapfa mu Mugoti wa Remera
Barapfa kuri Jari na Rubingo
Igihe isesekaye i Buriza
Somuki zihuza na Rwubusisi
Kuko baturanye mu ifasi
Barayirwanya bitangaje
Abahutu bihakana ibyo guhakwa
Bajya guhingira Gonsensi
Dore ko twifitiye imirenge.

Igaruka mu Rukiga rwa Byumba
N'i Ndorwa yose ya Nyabushyami
Burapfa u Buyaga bwa Midalidi
Bihita mu Ndorwa ya Katabarwa
Biza mu Mutara wa Lyumugabe
Ariko we yigirira amahirwe
Irabatabara Rutamisi
Urore ko imyumbati ari icyago.

N'abapfuye b'icyo gihugu
Ni uko bamazwe n'igihami
Igihano cy'iyo mbuto batazi
Kikabahinduka bariye.

No mu Buganza kwa Midalidi
N'ubwo hirya bwa Rutsinga
Burya hatera amakuba akomeye
Abahategekaga b'abashefu
Babuva mo hungirwa Ilidefonsi.

Rurashya u Rweya rwa Kalisa
Bifata hakurya y'i Ntaruka
Barapfa mu Gisaka cy'i Migongo.

Gihunya yose ihonda inguri
No mu Mirenge kwa Simoni
Biza i Rukaryi rwa Butare
No mu Bugesera kwa Jerari
Burasikina u Bwanacyambwe.

Bihita mu Rugerero rwa Kigali
Bifata ku Kavuza n'u Ruyenzi
Barapfa i Kagese na Mibirizi
Barapfa ku Ijuru rya Kamonyi
Rukoma abantu barakotsora.

Barapfa Amayaga kwa Mukarage
We bimutera n'ubuvukasi
Bahihera undi mukarane.

Bihita i Buhoro bwa Reramacu
Bifata hakurya ya Kayumbu
Barapfa ku Kivumu cya Mpushi
No mu Marangara kwa Haguma.

Bigaruka mu Nduga ya Kanimba
Barapfa mu Rugondo na Tambwe
Barapfa ku Rucunshu nka kera
Barapfa i Gitare cya Vugiza
Barasuhuka abo ku Ntenyo
Bwa bukungu bwa Mirenge
Tubura ahantu bwazimiriye.

No ku Mukingo kwa Butera
Bihita i Nyanza kwa Mukwende
Bishyira kuri Busanza-Nord
Izenguruka isi ya Sidirida
Igira ngo izingure amazinga
Itazazikura ubugiranabi
Bakagira ngo ni Rutababarira
Abariza incuke
Inshuro zicogoye mu bakungu
Rwagikoko ikubanya imihana
Aho yahunahunnye ihagira igisare
Igisebe cyayo kikahasigara.

Mu gusesengura aho yaturrutse
Twari twiyicariye iwacu
Tuganira iby'iki cyago
Mbaza abasaza bazi ubwenge
Nti: Nkamwe mumaze iminsi
Iyi nzara itera ahantu hose
Ikazenguruka u Rwanda rwose
Nk'aho itwaye ikarita yarwo
Hari n'ubundi mwayibonye?

Umwe, ati: Rwabugiri mba mwanga!
Mwana wanjye sinkubeshya
Aho si bwo bwa mbere bw'ibyago
Amayara menshi yahoze atera
Rwakiziriko yaje ndaho
Rwarugereka nari umwana
Uzi ko baca umugani abanyarwanda
Ngo: Imana itera amapfa mu gihugu
Itegeka n'aho bazahaha.
Iyi yo nyobewe urugero rwayo.

Turayikeka by'abanyarwanda
Dore ko ntawe uyoberwa umwibye
Tuti tureba iyi mvunamuheto
Imenya kugenda ahantu hose
Ikazazenguruka u Rwanda rwacu
Nk'aho itwaye ikarita yarwo
Iyi nzara turora si inyarwanda
Icyayiteye cyizi ubwenge
Iyi nzara ni iya Hitileri.

Yahebye ukundi azatunesha
Yica icyoko cy'abanyarwanda
Agira ngo agerageze Abibumbye
Ingemu z'intambara y'ababiligi
Zibure uzizana ku rugamba
Ingabo zihinduke ingarisi
Ingamba zorohere Abadage.
Ubwo ariko atazi ko Abibumbye
Ari abarwanyi babikomeje
Bakora inama yo kubinesha.

Arabihagurukira Rekimansi
Areba za kamyo z'uruhuri
N'ibihumbi ntazi umubare
Ashyira mo izitwa Visikongo
Zitambukije ruvakwaya
Mu kwikorera imizigo myinshi
Aziha urugamba rw'abashoferi
Ati: Ni mu cyerekezo cy'i Kongo
Uti: Muzi ko u Rwanda ari urwe
Kandi abyaye umwami warwo
Nimutabare mu banyarwanda
Inzara itamwicira abuzukuru
Ikaba inshyuro mbi mu badage.

Abanyekongo babyumvise
Ntibatinda gukora itegeko
Ingano zihururirwa ku murongo
Imiceri icagurwa mu bigunira
Bafite imyumbati y'ibivunde
Bareba n'uburo bw'ubundi buryo
Uretse ibishyimbo by'indi namuna
Imodoka ziza ari uruvunge
Igihe tugiye kugarita
Tubona za kamyo ziragobotse.

Tuganduka twenda ibyibo
Imitima yuzuye ibyishimo
Ari amajyambere y'ibyo kurya
Bakagira ngo: Ni Rutisengeza abasoroma
Abasore hasigaye ngerere
Rwamurenguzi igira nabi
Inama yazanye u'urwango
Itera u Rwanda kuba umurare.

Bwana Rezida biramuratsa
Atumira bene amateritwari
Ndetse na bene igihugu bose
Inama yabo ibera i Kigali.
Mutara atonganya ba shefu
Ati: Najyaga mbona muzi ubwenge
None ndarora musa n'ibiragi
Murora u Rwanda uko rwabaye
Ibyago byarutangatanze
Ibihara bije ni ubushita
Macinya irabica kwa muganga
Tugize intambara mu Bulayi
Leta yacu iri mu mahane
Tugire iki cyago cy'inzara
Kandi cyamarwa no guhinga!

Leta ituzaniye ibishyimbo
Nimusobanure ingarisi
Zihererezwe mu misiyoni
Zijye guherwa yo ibizitunga.

Rujigo agarure abajya i Bugande
Abadafite imbaraga zo guhaguruka
Mubahe za shiku babihinge
Gahuru yihishe mumuhige
Uramutse yanze ko mumupimira
Uwo mumujyane kwa Rucekeri
Uwo azaba ari umupfu mumufunge.

Nanjye nzajya nshaka umwanya
Nyaruke nzaze kurora iwanyu
Uwo nzasanga nta buhinge
Azaba ari inka atazi ubwenge
Ingabo nzaziha abanyamwete.

Bene igihugu baza bose
Bava yo bibasiye iyo nama
Abavuza ihembe imitwe irameneka
Abamotsi bihebera kuryama
Inkoni irarisha u Rwanda rwose

Twebwe abatwara na Rwubusisi
Tuba dusanzwe tugira ubwoba
Ubwira ari ubwo kujya mu murima
Imirimo y'ino ingana guhamba
Ntawe uririra guhumeka
Kereka ahari ku cyumweru
Inkuka yacu turayishoka
Uko izamukanye mu Gasyata
Hamwe hatuye Burugaravu
Ingeri yimukira ibishyimbo
Tugeza ahitwa ku cya Mutara
Si ibishyimbo ni agatero.

Mbese tubonye ko ijuru ryiza
Mu wa mirongo ine na gatanu
Nzababwira ubukire bwacu
Yuko ntawe uzabirenza
Sinzi ahari no kubugezaho.

Bakayigira ngo ni Rwakamigabo
Rwa Komabagwe
Intambara izanye izakira Sugi
Igira ubuhwihwi irahwihura
Igira ubuzutu iraragaza
Urutirigongo iruca mo kabiri
Imukiza amabuno hajya urusunnyu
Imukiza amatama hajya ubuhwihwi
Imukiza amatako hajya amahango
Amatwi iyatsindagira mo ibyatsi
Ikura ubwenge ishyira mo ubwayo.
Bayiha n'izina riyikwiye
Kujya bayita Ntunyanjweho
Inyamibwa igahemura abadakekwa
Igira n'ingusho Rwagitinywa
Igatinyura imfura guhemuka.
Igira n'umwambaro w'umukane
Igakangara abanyamurengwe
Ikagamburuza ibigangaraye.

Umugore agenda shishitabona
Abana bigira imyarumba
Umugabo agenda atakibasha
Ageze mu mayira kiramuhereza
Abura igihimba cyo kwihuta
Abura ikinyangabo cyo kugenda
Abura aho yajya aramanjirwa
Inzara iramwica iramurahiriza
Arabukwa inamba y'abasuhuka
Ni ko kubikoma barajyana
Ageze i Gitamba atanga inshyimbo
Agura ubushishi arirabuza
Ni ko kubasha kugera i Shango.

Amaze gusumira Nkuzuzu
Inkuru irabundura mu Ngara
Ngo ntibakugurire abadari
Babarembeje babasahura
Amaze gusumira Bushyanturi
Ingingo zose izigira inteja
Intege zicika urutentebuka
Inzira irakubita ararambarara.
Ananirwa ubwiterura ngo agende
Abura n'ubwicara aho nto atuze
Akumbagurika akwata ibyatsi
Biramucika asubira hasi
Nyibutsa icyije kuhamukura
Ahura n'inka zibyukiriye
Ntiyazitirimuka ho ngo agende
Ahubwo azicara mu ruhando.

Abagore baje kuzikamisha
Babona icyago araganyuka
Agana aho bicaye kubakeza
Bakengerezwa n'inzara ashonje
Ari uko nta mpamba yatwaye
Arabibwira baramuyoberwa
Arashyangaza by'abahorote
Ati: Ntimukqangwe umudagari
Burya aba azakira akaba umuntu
Ntimundebe mutya ngo ndi imbwa
Ni uko ari inzara igira nabi
Igituma mvugira mu gihanga
Kera nari mo igihangange
Ngira n'abacu bakaba i Gihogwe
I Gihara bazi ko nahorose
Umuntu wanyambura ibisiga
Akanyikiriza mu bwa none
Namukirira nkaba umuntu we
Namukorera akazampemba.

Umukene muri bo w'impuhwe nkeya
Udafite icyo ajya kumukirisha
Aramwirengagiza aragenda
Umwe muri bose ubarusha imbabazi
Ubarusha n'icyo amuhembuza
Aramwijyanira kumutunga
Amuha iibijumba ariyokereza
. Agira ibyo abana bamushigarije
Agira ibyo yiseguye aho aryamye
Agira ibyo yokeje bidahiye
N'ibyo atoragura aho ahinga
Avanga ubwangati n'ibijumba
Inzoka y'intumbyi iratongora
Ijigija ry'ingaramakirambi
Ntiyahagarara kuganduka.
Ni ko gucika Rwakamigabo.

pp.357-370 Sipiriyani Rugamba. 1984. Abambali b'Inganzo Ngali. INRS : Butare, Rwanda